Alfabetyzm filmowy uczniów
łódzkich szkół podstawowych i średnich

Dlaczego przeprowadziliśmy badania?

Zastanawialiśmy się, jak edukować uczniów,
dla których doświadczenie ruchomych obrazów
i manipulowanie ekranami nie jest świętem, a codziennością.
Tablety

Niemal 1/3 uczniów łódzkich podstawówek,
gimnazjów i liceów korzysta ze smartfonu
przez ponad cztery godziny dziennie.

Niemal połowa uczniów korzysta z Internetu
przez ponad cztery godziny dziennie

Kompetencje filmowe dzieci i młodzieży
są nieporównywalne z doświadczeniami
większości osób urodzonych przed 1999 rokiem.

Kręciłam/em film

Zainteresowani filmem

60,8%

Niezainteresowani filmem

54,3%

Montowałam/em nagrany przez siebie film

Zainteresowani filmem

48,6%

Niezainteresowani filmem

39,6%

Montowałam/em materiały znalezione w internecie

Zainteresowani filmem

32,4%

Niezainteresowani filmem

22,0%

Spisywałam/em co należy nakręcić kamerą

Zainteresowani filmem

29,7%

Niezainteresowani filmem

14,9%

Podkładałam/em muzykę pod film

Zainteresowani filmem

59,5%

Niezainteresowani filmem

46,1%

Potrzebujemy współczesnego katalogu kompetencji filmowych.

Błyskawicznie zmieniają się technologie, sposób produkcji, prezentacji i odbioru materiału filmowego.
Ewoluują też kompetencje nabywane mimowolnie w życiu codziennym.

Edukacja filmowa musi nadążać
za tymi zmianami.
Chcemy to robić w sposób przemyślany, mając oparcie w rzetelnie przeprowadzonych badaniach kompetencji audiowizualnych. A już w 2020 roku wypełnimy warsztatami siedem profesjonalnych przestrzeni edukacyjnych NCKF (halę zdjęciową, studio TV, studio dźwięku, studio efektów specjalnych, ciemnię i pracownię fotograficzną, pracownię postprodukcyjną i salę seminaryjną). sprawdź

W jaki sposób badaliśmy?

W październiku 2018 roku reprezentatywna próba 523 uczniów i uczennic
Szkoła
łódzkich podstawówek, gimnazjów i liceów
odpowiedziała na pytania sprawdzające wiedzę filmową.
Aby lepiej zrozumieć wyniki, wspólnie z Question Mark Biuro Badań Społecznych zapytaliśmy ich również m.in. o to, jakie mają doświadczenia w tworzeniu filmów, czym się interesują i jak często chodzą do kina?

Focusy

Nie wszystkiego możemy dowiedzieć się z ankiet.
Dlatego we współpracy ASM Centrum Badań i Analiz Rynku zorganizowalismy 24 zogniskowane wywiady grupowe (FGI).
Wszystkie spotkania zostały nagrane, a ich przebieg spisany w transkrypcjach.

Co ujawniła socjologiczna analiza?

*Jak wielu uczniów wie?...

W wyniku badań zebraliśmy też wiedzę na temat doświadczeń filmowych.

Z badań wynika, że...

1

Film nie jest najpopularniejszym hobby

2

Uczniowie zainteresowani filmem chodzą do kina odrobinę częściejod niezainteresowanych, ale nie są to znaczące różnice.

Zainteresowani
filmem
Niezainteresowani
filmem
Kilka razy w tygodniu
2,7%
0,0%
Raz w tygodniu
2,7%
2,9%
Kilka razy w miesiącu
12,2%
11,4%
Raz w miesiącu
27,0%
18,7%
Kilka razy w roku
35,1%
40,8%
Raz w roku
1,4%
4,5%
Rzadziej niż raz w roku
5,4%
4,5%
Nie chodzę
1,4%
1,0%
Trudno powiedzieć
12,2%
15,6%
3

Pomimo niewielkiego zainteresowania filmem uczniowie mają dość duże doświadczenie
w tworzeniu i opracowywaniu ruchomych obrazów.

Nie tylko kręcą filmy, ale też montują je i podkładają muzykę. Dość rzadko jednak przygotowują się do zdjęć spisując co dokładnie należy zarejestrować

Doświadczenia uczniów związane z tworzeniem filmów

klasy 4-6 klasy 7-8 szkoły
ponadgimnazjalne
4

Choć doświadczenie uczniów w wytwarzaniu ruchomych obrazów jest dużeoni sami nie widzą swoich kompetencji
w najlepszym świetle.

Samoocena
(w szkolnej skali 1-6)

klasy 4-6 klasy 7-8 szkoły
ponadgimnazjalne
5

Większość uczniów uważa,
że praca nad filmem zaczyna się
od znalezienia funduszy. Dopiero potem tworzy się scenariusz i rozpoczyna prace kreatywne.

Film opisywany jest jako produkt, który ma się dobrze sprzedać i przynieść zyski (lub przynajmniej się zwrócić).

Licealiści często podkreślali przy tym, że budżet jest decydujący dla powodzenia przedsięwzięcia, a fundusze niejednokrotnie pochodzą od... "sponsorów".
Czy wynika to z dominacji czysto ekonomicznego rozumienia filmu?

A może badani w tym wieku nie posiadają jeszcze języka do opisywania filmu z innej perspektywy?
Filmto pieniądz?

Co usłyszeliśmy?

Najpierw chyba budżet.
Przed scenariuszem musi być kasa na film.
(SP - 4-6)
My mieliśmy jakby proszę Pani tak, że na początku
zbieramy budżet na wszystko sobie. Później piszemy po prostu scenariusz.
Później po prostu ich przepytują z tego wszystkiego
i oni mówią swój jakby to powiedzieli,a później podpisują
umowę, że jednak się zgadzają.
(SP 4–6)
Budżet ma wpływ na film, bo jak ktoś ma ograniczony budżet,
to scenografia będzie ograniczona i na przykład
ilość aktorów, charakteryzacja.
(LO)
Sposób pozyskania tych pieniędzy ma wpływ na efekt końcowy,
bo sponsor chciałby też coś zyskać na tym filmie, bo zasponsorował.
Może sponsor chcieć mieć wpływ na scenariusz tego filmu.
(LO)
Albo lokowanie produktu danej firmy w filmie.
(LO)
Film finansuje producent i sponsorzy.
Chyba przede wszystkim sponsorzy, chyba w całości.
(LO)
6

Uczniowie wiedzą też, czym jestlokowanie produktu i uważają, że sponsorzy mogą wpływać na scenariusz.

Z wiekiem rośnie zdolność do identyfikowania elementów,
które mogą przyciągnąć widzów do kin oraz świadomość
potrzeby różnicowania kanałów promocji.
Coś dajesz, coś musisz sprzedać...
w tym świecie liczą się pieniądze.(SP 4–6)
[Promocja] Jest po to, żeby rozpowszechnić film, czyli mieć więcej fanów, żeby zebrać grubszy hajs, żeby budować korporacje i robić więcej filmów, i zarabiać jeszcze ięcej hajsu, żeby robić drapacze chmur.(SP 4–6 SP)
No jak jest... Przypuśćmy jak są przystanki, to nieraz są takie plakaty. Jak przypuśćmy,
nie wiem, jest taki McDonald's albo nie wiem, jakiś kanał, nie wiem, TVN albo coś.
Nie wiem, przypuśćmy, nie wiem, jakby ktoś wypuścił "Hotel Transylwania",
to by mogło być potem... Znaczy mogło być na Polsacie.
Polsat może to sponsorować. McDonald's, bo tam są zabawki jakieś z tego.(SP 7–8)
7

Uczestnicy badań focusowych widząreżyserowanie jako proces autorytarnego zarządzania osobami pracującymi przy filmie.

Reżyser
Krzesło reżysera
Zarządza
i krzyczy
Reżyser mówi i krzyczy. Myśli, jaki ma być film, kto ma jaką rolę.
Krzyczy przez mikrofon, megafon jak coś mu się nie podoba.(SP 1–3)
Rządzi aktorami, całym filmem. Jak aktorzy się pomylą, to ich poprawia.
Pilnuje aktorów żeby dokładnie coś zrobili.
Krzyczy na aktorów jak ktoś nie umie zrobić czegoś porządnie.(SP 1–3)
Koordynuje całym planem filmowym. Kto ma co zrobić, jak ma to zrobić.
Gdzie i kiedy ma to zrobić. Zrób to, powtórka jak zrobiłeś to źle.
Oraz marudzenie, jak ktoś to zrobił. Taki nauczyciel filmowy.(SP 4–6)
Reżyser to ten krzykacz, co zawsze krzyczy akcja i jak ktoś pomyli się o jedną
literkę, albo kiedy postawi stopę o milimetr źle, to wrzeszczy przerwa
i zaczynają od początku.(SP 4–6)
8

Uczniowie nie mają dużej świadomości roli poszczególnych osób pracujących nad filmem.

Jedynie 54% uczniów z klas 4–6 ma świadomość,co robi producent filmowy.
Znacząca większość 84,7% wie,
że kamerę obsługuje operator.
Niewielu uczniów klas 7-8 zna zawód steadicamisty (34,5%), a ponadgimnazjalnych szwenkiera (6%)
Wiedza: bez kogo nie powstanie absolutnie żaden film i scenariusz we wszystkich grupach wiekowych oscylowała w granicach 50%. Jedynie uczniowie klas 7–8 przekroczyli 60% poprawnych odpowiedzi.
Jedynie funkcja castingu
nie rodzi większych wątpliwości
Co odbywa się przed kręceniem filmu
19,0%
Co robi producent filmowy
37,0%
Co to jest casting filmowy
70,0%
Kto obsługuje kamerę
38,0%
Co ma wpływ na światło
19,0%
Co składa sie na dzwięk
18,0%
Uczestnicy focusów mniej więcej potrafią opisać...
Koncentrują się jednak na aspektach (i umiejętnościach) technicznych,
zwłaszcza w przypadku zawodów: operatora, scenografa,
kostiumografa, montażysty i reżysera dźwięku,
i nie postrzegają ich wykonywania jako formy ekspresji twórczej.
Za kluczowego, tj. posiadającego ostateczny
głos w każdej kwestii, postrzegają producenta,
który dysponuje kapitałem.
Drugą kluczową postacią jest w ich opinii dystrybutor
ze względu na fakt, że jego działania wpływają bezpośrednio
na sukces komercyjny filmu.
Producent to szef, jak on powie to wszyscy muszą robić tak, co on
powie, żeby nie stracić swojej pracy. Może wywalić kogoś z roboty
jak się zdenerwuje i coś złego powie.(SP 4–6)
Dystrybutor odpowiada za godne reprezentowanie, za to gdzie trafi film.
Jest biznesmenem, który odpowiada za dostarczenie filmu do reklam,
za wrzucenie filmu do mediów, odpowiada za dystrybucję.(SP 7-8)
9

Uczniowie mają problem z określeniem, czym zajmuje się scenograf, a czym kostiumograf i charakteryzator.

Elementy składające się na scenografię to:

klasy 4-6 klasy 7-8 szkoły
ponadgimnazjalne
Elementy składające się na scenografię - niektórzy zaznaczali "sceny" oraz "fotosy".
10

Uczniowie częściowo postrzegają produkcje filmów jako proces zbliżony do tworzenia amatorskich materiałów wideo.

Ważną ramą odniesienia dla refleksji na temat filmu jest wiedza i wyobrażenia dotyczące pracy youtuberów.
YouTube pojawia się również regularnie jako źródło wiedzy o filmach wchodzących do kin czy też wiedzy o kinie w ogóle.
(Jakie macie gadżety filmowe?) Jest taki youtuber, który się nazywa
Viko i ma rzeczy na koszulki, na piórniki, na plecaki, na worki.
Ja mam worek i piórnik.(SP 1–3)
Widziałem jak człowiek zastępował łamanie kości łamaniem marchwi.
Na YouTube akurat się spotkałem z tym.(SP 1–3)
Jak jakaś gwiazda będzie na premierze. Można powiedzieć, że jakiś aktor
w tym gra. W social-mediach, na przykład strona na Facebooku albo na
Instagramie. Na YouTube wrzucać na przykład sceny z backstage, żeby
ludzi to interesowało.(LO)
11

Podczas focusów uczniowie spontanicznie podawali nazwy różnych kategorii filmowych.

W badaniu polegającym na analizie plakatów (klasy IV–VI)
nie mieli problemów z rozróżnieniem gatunków (również westernu!)
i ich zwięzłym scharakteryzowaniem.

Ankieta pokazała, że jedynie

poprawnie rozpoznaje gatunki filmowe.
Być może akademicka genologia nie
przystaje do potocznego rozumienia
kategorii, którymi posługują się
najmłodsi i nieco starsi uczestnicy
kultury filmowej?
W klasach 4-6 aż 21% błędnie wskazało bajkę jako gatunek filmowy.
W klasach 7-8 aż 73% uczniów rozumie film fabularny jako gatunek.
Prawie 84% licealistów uważa, że gatunkiem jest film dokumentalny.
12

Uczniowie IV–VI tylko częściowo rozumieją podstawowe zabiegi formalne, identyfikując retrospekcje i marzenia senne w filmie.

W przeprowadzonych badaniach uczniowie dobrze poradzili sobie z rozpoznaniem typowej sceny snu. Mieli jednak problem ze zrozumieniem bardziej skomplikowanej sekwencji retrospekcji i jej roli w filmie.
To było jasne, że mu się to śniło, bo spał.
On tak jakby spał. Miał zamknięte oczy.(SP 4-6)
Wiemy, co mu się śniło, bo widzieliśmy.
Bo było pokazane.(SP 4–6)
Wiadomo, że mu się to śniło, bo spał.(SP 4–6)
Po prostu widać po tych kostiumach, po kolorach. Bo w tym fragmencie, gdzie, co
był na czarno, brzydko to starodawne ubrania na przykład te starsze panie, że
takie chustki. To były raczej w starszych czasach. A potem, że wszyscy
nowocześnie w kolorowe stroje ubrani. No to to jest już podpowiedź.(SP 4–6)
Problemem nie wydaje się więc nieznajomość, lecz właśnie nadmierne przywiązanie do nich i identyfikowanie ich poza warstwą refleksyjną.
13

Uczniowie nie postrzegają naturalnie filmu przez pryzmat autorskiego czy perswazyjnego przekazu.

Uczniowie analizowali trzy fragmenty filmowe przedstawiające wojnę w Wietnamie:

Byliśmy żołnierzami 2002
Pomiędzy niebem a ziemią 1993
Pluton 1986
Uczestnicy rozmawiali raczej o bohaterach i ich emocjach niż o tym, że ktoś (autor filmu) tak, a nie inaczej tymi postaciami pokierował. Ich zdolności interpretacyjne nie wskazywały, by uważali, że film jako autorska wypowiedź mógłby stanowić ilustrację pewnego sposobu (politycznego lub filozoficznego) rozumienia świata.
No, ten człowiek, który był ranny, tak, ranny, to do ostatniej chwili chciał jakby, chęć przeżycia, tak, cały czas próbował uciec od ostrzału. A na koniec jakby tak mi się wydaje, wzniósł ręce tak jakby do Boga, tak, że się pogodził już z tym, że umiera. Przedstawia właśnie taki, chęć przeżycia i na koniec, pogodzenie się ze śmiercią.(LO)
14

Uczniowie mają mylne wyobrażenia o tym, kiedy powstało kino oraz kiedy orientacyjnie pojawiły się filmy dźwiękowe.

Kiedy powstało kino

klasy 4-6 klasy 7-8 szkoły
ponadgimnazjalne

Co to oznacza?

Jedynie 21,6% uczniów z klas 4–6 wie kiedy powstało kino. W klasach 7–8 odsetek ten to 45,3%, a w liceum 46,7%. Zaskakująco często uczniowie deklarowali, że kino powstało około 70 lat temu. Najczęściej jednak wskazywali wprost "nie wiem".

Kiedy powstał pierwszy film dźwiękowy

klasy 4-6 klasy 7-8 szkoły
ponadgimnazjalne

Co to oznacza?

31,3% uczniów z klas 4–6 wie, kiedy powstał pierwszy film dźwiękowy. W klasach 7–8 jest to niespełna 50%, a w liceum 78,9%. Również i w tym wypadku najczęściej deklarowano niewiedzę.

Jakie płyną
z tego wnioski?

1 Warto wykorzystać duże doświadczenie uczniów w zakresie
postprodukcji ruchomych obrazów. Ich naturalne umiejętności
techniczne można doskonalić, ale ważniejsze jest rozwijanie zdolności
świadomego z nich korzystania.
Dobrym pomysłem warsztatowym na uzupełnienie braków w wiedzy
o historii kina są zajęcia z kreatywnego przemontowywania
i udźwiękowania znanych dzieł kinematografii.
2
3 Łatwość w realizacji i dystrybucji materiałów w internecie
daje złudne pojęcie o realiach pracy przy profesjonalnych
produkcjach filmowych. Stąd warto dać możliwość
poznania prawdziwej skali nakładu czasu i pracy
na poszczególnych etapach profesjonalnej produkcji filmowej.
Trzeba organizować warsztaty w praktyczny
sposób uświadamiające perswazyjny charakteru filmu
- to, w jaki sposób środki filmowe służą wzbudzaniu
bardzo konkretnych emocji.
4

Jak to wszystko wiąże się z planami edukacyjnymi NCKF?

Warsztaty edukacyjne NCKF

  • prowadzone w profesjonalnie wyposażonej
    • hali zdjęciowej,
    • studiu TV,
    • studiu dźwięku,
    • studiu efektów specjalnych,
    • ciemni,
    • pracowni fotograficznej,
    • pracowni postprodukcyjnej
    • i sali seminaryjnej
  • nie będą skupiać się na kształceniu umiejętności technicznych jako takich.
Naszym celem będzie łączenie kompetencji praktycznych z wyobraźnią narracyjną, emocjonalną i historyczną. Edukacja filmowa powinna wykraczać poza cel szkolenia sprawnych realizatorów w stronę kształcenia świadomych uczestników kultury filmowej.